Văn bản hợp nhất số 155/VBHN-VPQH năm 2025 về Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) là kết quả của việc Quốc hội khóa XV vừa thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT (diễn ra vào tháng 12/2025), tiếp nối các lần sửa đổi trước đó (năm 2022). Sự ra đời của văn bản hợp nhất này cho thấy nỗ lực của Nhà nước nhằm thiết lập một khung pháp lý hiện đại, phù hợp với các cam kết quốc tế và đáp ứng yêu cầu bùng nổ của kinh tế số.
1. Mục tiêu và Thời điểm có hiệu lực (01/4/2026)
-
Mục tiêu cốt lõi: Biến quyền SHTT thành tài sản thương mại thực sự, có thể định giá, mua bán, thế chấp, tạo cú hích cho đổi mới sáng tạo (ĐMST) và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
-
Thời điểm có hiệu lực: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT dự kiến có hiệu lực từ ngày 01 tháng 4 năm 2026 (Theo thông tin từ kỳ họp Quốc hội).
Sửa đổi: 71 Điều, Bãi bỏ: 8 Điều
Việc Luật sửa đổi, bổ sung 71 điều và bãi bỏ 8 điều (bao gồm các điều 86a, 133a, 136a, v.v.) cho thấy mức độ thay đổi sâu rộng, không chỉ dừng lại ở sửa đổi kỹ thuật mà còn là điều chỉnh chiến lược các vấn đề cốt lõi của SHTT.
2. CHÍNH THỨC TÀI SẢN HÓA SỞ HỮU TRÍ TUỆ
Đây là nội dung được Quốc hội và Chính phủ đặc biệt quan tâm, là tư tưởng xuyên suốt của Văn bản hợp nhất 2025.
2.1. Khẳng định Quyền Sở hữu trí tuệ là Tài sản có giá trị kinh tế
Luật SHTT 2025 đưa ra các sửa đổi mang tính khẳng định mạnh mẽ hơn TSTT là một loại tài sản có giá trị kinh tế, có thể tham gia vào các giao dịch dân sự và thương mại.
Trích dẫn tinh thần Luật: “Tài sản trí tuệ phải được định giá, mua bán, thế chấp, ghi nhận trên báo cáo tài chính.”
Sự thay đổi này mở đường cho việc hạch toán TSTT như tài sản vô hình của doanh nghiệp (DN), tăng cường giá trị và tính minh bạch trong định giá doanh nghiệp.
2.2. Hoàn thiện Cơ chế Định giá, Thế chấp và Hạch toán TSTT
Luật mới tập trung giải quyết các vướng mắc trong thực tế liên quan đến tài sản hóa TSTT:
a) Về Định giá TSTT
-
Tiêu chuẩn định giá: Luật giao Chính phủ quy định chi tiết về các phương pháp, chuẩn mực định giá tối thiểu phải được áp dụng, thay vì chỉ cho phép chủ sở hữu tự định giá một cách rộng rãi như đề xuất ban đầu (Điều 8a).
-
Ý nghĩa: Điều này khắc phục tình trạng “nâng khống giá trị” hoặc “chuyển giá”, tạo niềm tin cho các tổ chức tín dụng.
-
b) Về Thế chấp Quyền SHTT
-
Cơ chế xử lý tài sản đảm bảo: Luật được bổ sung quy định nhằm làm rõ trách nhiệm và cơ chế xử lý tài sản đảm bảo là TSTT khi phát sinh nợ. Các đại biểu Quốc hội đã đề nghị làm rõ trách nhiệm khi TSTT bị tranh chấp, mất hiệu lực, hoặc giảm giá trị trong thời gian thế chấp. *
-
Mục tiêu: Mở rộng danh mục tài sản chấp nhận được của Ngân hàng, tạo điều kiện cho các DN công nghệ cao, có tài sản vô hình lớn, dễ dàng tiếp cận nguồn vốn hơn.
3. GIẢI QUYẾT KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ AI VÀ CÔNG NGHỆ SỐ
Văn bản hợp nhất 2025 đã thể hiện sự nhạy bén trong việc điều chỉnh luật pháp trước sự phát triển “như vũ bão” của Trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ số khác.
3.1. Nguyên tắc Bảo hộ Tác phẩm do Trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra
Đây là một trong những nội dung được thảo luận nhiều nhất tại Quốc hội và đã được chốt theo hướng:
Nguyên tắc cốt lõi: Luật chỉ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm, sản phẩm có sự đóng góp sáng tạo mang tính quyết định của con người (Khoản 5, Điều 7).
-
Ý nghĩa: Tác phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra một cách tự động, không có sự can thiệp sáng tạo đáng kể của con người sẽ không được bảo hộ quyền SHTT. Luật cũng giao Chính phủ quy định chi tiết về tiêu chí đánh giá “sự tham gia sáng tạo đáng kể của con người” đối với sản phẩm có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo .
-
Mở đường cho đổi mới: Cho phép sử dụng dữ liệu công khai hợp pháp để huấn luyện trí tuệ nhân tạo nhưng có giới hạn rõ ràng, tạo sự cân bằng giữa bảo hộ SHTT và thúc đẩy công nghệ trí tuệ nhân tạo trong nước.
3.2. Mở rộng phạm vi Bảo hộ Kiểu dáng công nghiệp (KDCN)
Luật SHTT 2025 chính thức mở rộng phạm vi bảo hộ KDCN, phù hợp với xu hướng toàn cầu:
-
Sản phẩm phi vật lý: Bổ sung khả năng bảo hộ kiểu dáng đối với các sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa (GUI), biểu tượng số, hiệu ứng chuyển động trên màn hình (ví dụ: trong ứng dụng di động, website).
-
Tác động: Bảo vệ mạnh mẽ hơn cho các công ty phát triển phần mềm, ứng dụng, game và công nghệ thực tế ảo (Metaverse).
-
3.3. Quy định về Khai thác Dữ liệu huấn luyện TTNT
Luật mới điều chỉnh cách thức sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện trí tuệ nhân tạo (Điều 7a). Các nhà lập pháp đã cân nhắc giữa việc cấm khai thác thương mại (có thể khiến hệ sinh thái AI trong nước bế tắc) và việc cho phép khai thác có điều kiện, áp dụng cơ chế bồi hoàn hợp lý cho chủ sở hữu dữ liệu.
4. CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH VÀ THỰC THI QUYỀN SHTT
Văn bản hợp nhất 2025 tiếp tục mục tiêu cải cách hành chính, rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch trong các thủ tục xác lập quyền.
4.1. Cơ chế mới về Bãi bỏ một số điều khoản và Đơn giản hóa thủ tục
Việc bãi bỏ 8 điều (như Điều 86a về quyền đăng ký sáng chế, kiểu dáng) nhằm tránh chồng chéo quy định, đơn giản hóa và thống nhất các thủ tục liên quan đến quyền đăng ký, chuyển nhượng và thực thi quyền.
4.2. Tăng cường Nghĩa vụ trả thù lao cho Tác giả
Luật sửa đổi đã tăng cường bảo vệ quyền lợi vật chất của tác giả trong các trường hợp sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí được chủ sở hữu khai thác thương mại (Điều 135).
-
Nghĩa vụ trả thù lao: Chủ sở hữu có nghĩa vụ trả thù lao cho tác giả theo thỏa thuận. Nếu không có thỏa thuận, mức thù lao được xác định theo một tỉ lệ phần trăm lợi nhuận trước thuế từ việc sử dụng.
-
Áp dụng cho Giống cây trồng: Quy định tương tự cũng được áp dụng cho tác giả giống cây trồng (Điều 191), đảm bảo các nhà khoa học, kỹ sư nhận được phần lợi ích xứng đáng từ thành quả sáng tạo của mình.
5. BẢO VỆ VÀ THỰC THI QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TRÊN MÔI TRƯỜNG MẠNG
Luật SHTT 2025 bổ sung các biện pháp thực thi mạnh mẽ hơn để đối phó với vi phạm SHTT trên môi trường số.
5.1. Tăng cường quyền Tòa án áp dụng Biện pháp khẩn cấp tạm thời
Luật mới trao quyền lớn hơn cho Tòa án khi xử lý các vi phạm SHTT, bao gồm cả quyền đối với nội dung số (Điều 202):
-
Ấn hoặc vô hiệu hóa truy cập: Tòa án có thể ra quyết định buộc các nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ Internet (ISP) ấn hoặc vô hiệu hóa truy cập đến các nội dung số vi phạm.
-
Cung cấp thông tin: Tòa án có quyền buộc ISP cung cấp thông tin định danh của bị đơn ẩn danh (người xâm phạm) để phục vụ cho việc khởi kiện.
-
Tác động: Biện pháp này là bước tiến quan trọng, giúp chủ thể quyền SHTT có công cụ hiệu quả để truy vết và xử lý các hành vi vi phạm ẩn danh trên mạng xã hội, các trang web lậu.
-
5.2. Chế tài xử lý Đơn đăng ký Không Thiện chí
Luật tiếp tục hoàn thiện cơ chế chống lại các đơn đăng ký nhãn hiệu không trung thực, không nhằm mục đích sử dụng mà chỉ nhằm đầu cơ, trục lợi (Điều 96.1). Điều này giúp bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh và giảm thiểu các vụ tranh chấp quyền sở hữu công nghiệp.
6. KẾT LUẬN: TÁC ĐỘNG VÀ KHUYẾN NGHỊ CHO DOANH NGHIỆP
Văn bản hợp nhất Luật Sở hữu trí tuệ 2025 là cơ sở pháp lý vững chắc cho Việt Nam tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia Đổi mới sáng tạo. Khi Luật chính thức có hiệu lực từ 01/4/2026, các doanh nghiệp sẽ có những cơ hội và thách thức sau:
-
Cơ hội: Khai thác TSTT làm tài sản thế chấp để huy động vốn, mở rộng thị trường và tăng cường giá trị tài sản vô hình.
-
Thách thức: Cần phải đầu tư vào việc định giá chính xác TSTT và xây dựng quy trình bảo hộ nội bộ chặt chẽ, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ số.
Các doanh nghiệp và cá nhân cần khẩn trương nghiên cứu chi tiết các quy định mới về trí tuệ nhân tạo, bảo hộ KDCN phi vật lý và các cơ chế thế chấp TSTT để sẵn sàng đón nhận những thay đổi lớn của thị trường.
Bài viết có sự tham khảo từ văn bản Luật Sở hữu trí tuệ năm 205 từ website Thư Viện Pháp Luật
Tham khảo thêm: https://htllaw.com.vn/dang-ky-nhuong-quyen-thuong-mai-thu-tuc-va-ho-so
