Meme là một dạng hình ảnh, video, câu nói được cộng đồng mạng chế biến, lan truyền nhằm tạo sự hài hước. Tuy nhiên, đằng sau sự vui vẻ đó lại tiềm ẩn rủi ro pháp lý mà nhiều người không để ý: meme có thể là tác phẩm được bảo hộ, và việc sử dụng trái phép có thể cấu thành xâm phạm quyền tác giả.
Bài viết dưới đây phân tích một cách có hệ thống, dựa trên quy định pháp luật hiện hành, để làm rõ: sử dụng meme của người khác trong năm 2025 có bị coi là vi phạm bản quyền không?\
Meme có phải là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả hay không?
Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và sửa đổi, bổ sung năm 2022, tác phẩm được bảo hộ phải đáp ứng hai tiêu chí:
-
Do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ;
-
Có tính sáng tạo nhất định và được thể hiện dưới hình thức nhất định.
Meme có thể thuộc một trong các loại hình tác phẩm sau:
• Tác phẩm nhiếp ảnh
Nhiều meme sử dụng ảnh chụp người thật (ví dụ face reaction, ảnh nghệ sĩ, ảnh trong chương trình truyền hình…). Ảnh gốc này là tác phẩm nhiếp ảnh, được bảo hộ quyền tác giả ngay khi được tạo ra, không cần đăng ký.
• Tác phẩm mỹ thuật ứng dụng hoặc tạo hình
Một số meme sử dụng tranh vẽ, hình minh họa, icon, sticker do họa sĩ sáng tạo. Những hình ảnh này cũng thuộc phạm vi bảo hộ.
• Tác phẩm phái sinh
Khi người khác thêm chữ, chỉnh sửa màu sắc, ghép ảnh để tạo meme, sản phẩm này trở thành tác phẩm phái sinh. Tuy nhiên, tác phẩm phái sinh chỉ hợp pháp khi được sự đồng ý của chủ sở hữu tác phẩm gốc.
Từ đó, có thể khẳng định: đa số meme có nguồn gốc từ một tác phẩm được bảo hộ, nên việc sử dụng chúng cần tuân thủ quy định về quyền tác giả.
Khi nào sử dụng meme bị coi là xâm phạm quyền tác giả?
1. Sử dụng hình ảnh gốc mà không xin phép
Nếu bạn lấy ảnh của một cá nhân/dự án nghệ thuật/nhãn hàng rồi tự ý ghép chữ tạo meme, bạn đã sử dụng tác phẩm gốc mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.
Điều này có thể vi phạm quyền:
- Quyền làm tác phẩm phái sinh
- Quyền sao chép
- Quyền phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng
2. Sử dụng meme của người khác vào mục đích thương mại
Up meme lên trang cá nhân để vui thì ít bị xử lý, nhưng:
- Đem meme đặt vào bài quảng cáo
- Làm sticker bán
- In meme lên áo, cốc, bao lì xì để kinh doanh
- Gắn vào sản phẩm/dịch vụ để thu hút tương tác
… thì đây là hành vi khai thác thương mại tác phẩm, đương nhiên phải xin phép. Nếu không, có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị yêu cầu bồi thường.
3. Sử dụng ảnh người nổi tiếng mà không xin phép
Ngoài quyền tác giả, sử dụng hình ảnh của người nổi tiếng để chế meme còn có thể vi phạm quyền về hình ảnh, nếu việc sử dụng gây ảnh hưởng danh dự, uy tín hoặc lợi ích của họ.
Khi nào sử dụng tác phẩm chỉnh sửa được coi là hợp pháp?
1. Tác phẩm chỉnh sửa thuộc phạm vi ngoại lệ sử dụng tác phẩm
Luật Sở hữu trí tuệ cho phép sử dụng tác phẩm mà không xin phép và không trả tiền trong một số trường hợp, ví dụ:
- Trích dẫn hợp lý cho mục đích bình luận, minh họa
- Tự sao chép một bản để nghiên cứu cá nhân
- Sử dụng cho mục đích giáo dục, giảng dạy
- Cơ quan báo chí sử dụng trong phạm vi đưa tin
Tuy nhiên, điều kiện là:
- Không làm ảnh hưởng đến khai thác bình thường của tác phẩm
- Không gây thiệt hại đến quyền lợi của tác giả/chủ sở hữu
- Phải ghi rõ tên tác giả và nguồn gốc tác phẩm
Việc sử dụng meme để “cho vui” thường không thuộc ngoại lệ nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện trên.
2. Tác phẩm chỉnh sửa đã thuộc về phạm vi công cộng
Nếu ảnh gốc hoặc meme được tác giả tuyên bố phát hành tự do, hoặc tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả, thì mọi người đều có thể sử dụng.
3. Tác phẩm chỉnh sửa do chính bạn tạo ra từ hình ảnh tự chụp
Bạn hoàn toàn sở hữu meme đó và được phép sử dụng, miễn không xâm phạm hình ảnh người khác.
Hậu quả pháp lý nếu sử dụng meme vi phạm bản quyền
• Xử phạt hành chính
Cá nhân hoặc tổ chức có thể bị phạt tiền; mức phạt tăng tùy mức độ vi phạm và giá trị thương mại của tác phẩm bị sử dụng trái phép. Ngoài ra, người vi phạm có thể bị buộc:
- Gỡ bỏ meme
- Xin lỗi, cải chính
- Bồi thường thiệt hại
• Bồi thường dân sự
Chủ thể quyền tác giả có thể yêu cầu:
- Bồi thường thiệt hại vật chất
- Bồi thường tổn thất tinh thần
- Chi phí thuê luật sư
• Nguy cơ bị kiện
Các studio phim, nhiếp ảnh gia, thương hiệu lớn thường rất nghiêm ngặt với việc sử dụng hình ảnh, đặc biệt khi meme lan truyền rộng rãi hoặc đem lại lợi ích thương mại.
Lời khuyên để sử dụng an toàn
- Tránh dùng meme có mặt người nổi tiếng hoặc hình ảnh thương mại nếu chưa được phép.
- Không dùng meme trong quảng cáo hay nội dung có thu nhập khi chưa có thỏa thuận bản quyền.
- Ưu tiên dùng meme có giấy phép mở (Creative Commons), hoặc đã được tác giả cho phép.
- Tự tạo meme từ hình ảnh do chính bạn chụp hoặc thiết kế.
- Nếu là doanh nghiệp, hãy rà soát nội dung trước khi đăng để tránh rủi ro pháp lý.
Kết luận
Việc sử dụng meme tưởng chừng vô hại nhưng hoàn toàn có thể dẫn đến xâm phạm quyền tác giả hoặc quyền về hình ảnh nếu sử dụng sai cách, đặc biệt trong bối cảnh các quy định về sở hữu trí tuệ ngày càng chặt chẽ hơn.
Do đó, hãy thận trọng khi sử dụng meme, nhất là khi đăng trên nền tảng thương mại, fanpage công ty, quảng cáo hoặc nội dung có yếu tố kiếm tiền.
Bài viết có sự tham khảo từ văn bản Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005
Tham khảo thêm: https://htllaw.com.vn/tai-san-rieng-trong-thoi-ky-hon-nhan-2025
