Trong nhiều gia đình Việt Nam, việc dành một phần đất để xây dựng nhà thờ họ, nơi thờ cúng tổ tiên là nét đẹp văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trên thực tế đã phát sinh không ít tranh chấp khi người chồng qua đời không để lại di chúc nhưng người vợ lại tự ý quyết định giao một phần hoặc toàn bộ đất đai cho cháu ruột để làm nhà thờ họ. Vậy hành vi này có đúng quy định pháp luật hay không? Người vợ có quyền tự ý định đoạt tài sản của người chồng đã mất hay không?
Di sản thừa kế của người chết bao gồm những gì?
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015:
“Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.”
Như vậy, khi một người qua đời, toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu của người đó hoặc phần tài sản của họ trong khối tài sản chung sẽ trở thành di sản thừa kế.
Đối với tài sản chung của vợ chồng, trước khi chia thừa kế cần xác định đâu là phần tài sản thuộc sở hữu của người còn sống và đâu là phần tài sản thuộc sở hữu của người đã chết. Chỉ phần tài sản của người chết mới được đưa vào khối di sản để chia thừa kế.
Ví dụ, quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng thì khi người chồng chết, thông thường một nửa giá trị tài sản thuộc quyền sở hữu của người vợ, một nửa còn lại là di sản của người chồng để lại.
Người vợ có toàn quyền quyết định di sản của chồng hay không?
Câu trả lời là không.
Theo Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình và quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Trường hợp người chồng chết không để lại di chúc thì di sản sẽ được chia theo pháp luật.
Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp.
Do đó, kể từ thời điểm mở thừa kế, phần di sản của người chồng không thuộc quyền sở hữu riêng của người vợ mà thuộc quyền lợi chung của tất cả những người thừa kế hợp pháp.
Những ai được hưởng di sản khi người chồng chết không để lại di chúc?
Theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015:
“Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.”
Như vậy, nếu người chồng chết không để lại di chúc thì những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau, bao gồm:
- Người vợ;
- Cha mẹ của người chết (nếu còn sống);
- Các con đẻ hoặc con nuôi hợp pháp của người chết.
Điều này đồng nghĩa với việc người vợ chỉ là một trong các đồng thừa kế chứ không phải là chủ sở hữu duy nhất của toàn bộ di sản.
Tự ý giao đất cho cháu ruột làm nhà thờ họ có hợp pháp không?
Nhiều người cho rằng việc xây dựng nhà thờ họ là mục đích chung của dòng tộc nên có thể sử dụng đất của người đã chết để thực hiện. Tuy nhiên, pháp luật không cho phép một cá nhân tự ý định đoạt phần di sản thuộc quyền lợi của nhiều người khác.
Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, sau khi người chết qua đời, mọi giao dịch liên quan đến di sản phải bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả những người thừa kế.
Do đó, nếu người vợ tự ý ký giấy tặng cho, chuyển nhượng hoặc giao đất của người chồng đã mất cho cháu ruột làm nhà thờ họ khi chưa có sự đồng ý của các đồng thừa kế thì hành vi này có thể bị xem xét là vượt quá phạm vi quyền của mình.
Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, những người thừa kế khác có quyền yêu cầu Tòa án:
- Xác định lại phần di sản thừa kế;
- Hủy bỏ việc chuyển giao tài sản trái pháp luật;
- Chia di sản theo đúng quy định của pháp luật.
Pháp luật quy định như thế nào về tài sản dùng vào việc thờ cúng?
Điều 645 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:
“Trường hợp người lập di chúc để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì phần di sản đó không được chia thừa kế và được giao cho người được chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện việc thờ cúng.”
Có thể thấy, pháp luật cho phép dành một phần di sản để thờ cúng nhưng phải đáp ứng điều kiện quan trọng là người chết đã thể hiện ý chí của mình thông qua di chúc hợp pháp.
Ngược lại, nếu người chết không để lại di chúc thì việc xác định tài sản dùng để thờ cúng phải được các đồng thừa kế thống nhất thỏa thuận.
Người vợ không thể viện dẫn lý do thờ cúng tổ tiên để tự mình quyết định sử dụng toàn bộ hoặc một phần di sản của người đã mất.
Cháu ruột có được nhận đất làm nhà thờ họ không?
Pháp luật không cấm việc giao đất cho cháu ruột quản lý nhà thờ họ.
Tuy nhiên, việc giao đất chỉ hợp pháp khi thuộc một trong các trường hợp sau:
- Người chết có di chúc hợp pháp giao tài sản cho cháu quản lý làm nơi thờ cúng;
- Tất cả những người thừa kế hợp pháp thống nhất bằng văn bản giao đất cho cháu quản lý;
- Sau khi chia thừa kế, người được hưởng phần tài sản của mình tự nguyện tặng cho cháu.
Nếu không thuộc các trường hợp trên thì việc giao đất có nguy cơ bị tranh chấp và bị Tòa án tuyên vô hiệu.
Hậu quả pháp lý khi tự ý chia di sản
Khi một người tự ý định đoạt di sản chưa được chia, hậu quả pháp lý có thể rất nghiêm trọng:
- Giao dịch tặng cho hoặc chuyển nhượng có thể bị tuyên vô hiệu;
- Người nhận tài sản có thể phải trả lại quyền sử dụng đất;
- Phát sinh tranh chấp kéo dài giữa các thành viên trong gia đình;
- Tốn kém chi phí tố tụng và thời gian giải quyết tại Tòa án.
Đặc biệt đối với bất động sản có giá trị lớn, tranh chấp thừa kế thường kéo dài nhiều năm do liên quan đến quyền lợi của nhiều người thuộc các thế hệ khác nhau.
Kết luận
Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, khi người chồng chết không để lại di chúc, người vợ không có quyền tự ý lấy đất của chồng để giao cho cháu ruột làm nhà thờ họ nếu phần đất đó thuộc di sản chưa được chia. Việc dành tài sản cho mục đích thờ cúng chỉ được thực hiện khi có di chúc hợp pháp hoặc có sự đồng thuận của những người thừa kế. Để tránh tranh chấp, các bên nên thực hiện thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản thừa kế theo đúng quy định của pháp luật trước khi quyết định sử dụng đất vào bất kỳ mục đích nào.
https://www.canva.com/design/DAGr6OW5Hb4/QrlaUhVUtnSFBdlFM6miQ/edit
https://htllaw.com.vn/vp-thua-phat-lai-doi-thanh-vp-thi-hanh-an-dan-su
