Bảo hiểm y tế (BHYT) là một trong những trụ cột an sinh xã hội quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe và giảm gánh nặng tài chính cho người lao động khi ốm đau, bệnh tật. Theo quy định của pháp luật lao động và bảo hiểm, việc tham gia và đóng BHYT hàng tháng là nghĩa vụ bắt buộc của người sử dụng lao động.
Tuy nhiên, trên thực tế, vì mục đích tối ưu hóa chi phí hoặc do quản lý yếu kém, nhiều doanh nghiệp đã có hành vi chậm đóng, trích lại tiền lương của người lao động nhưng không nộp cho cơ quan bảo hiểm, hoặc gian lận tiền lương để trốn đóng BHYT.
Để xử lý triệt để tình trạng này, pháp luật hiện hành, đặc biệt là Nghị định 90/2026/NĐ-CP (quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, áp dụng từ ngày 15/05/2026) và Bộ luật Hình sự 2015, đã thiết lập một khung hình phạt vô cùng nghiêm khắc. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các rủi ro pháp lý mà doanh nghiệp phải đối mặt khi vi phạm nghĩa vụ này.
Hành vi chậm đóng BHYT bị xử phạt như thế nào?
Chậm đóng BHYT được hiểu là việc doanh nghiệp đã đăng ký tham gia BHYT cho người lao động nhưng không đóng tiền hoặc đóng không đầy đủ số tiền phải đóng khi đến thời hạn theo quy định.
Căn cứ theo Điều 81 Nghị định 90/2026/NĐ-CP, người sử dụng lao động sẽ bị phạt tiền nặng nề dựa trên quy mô số lượng người lao động bị vi phạm hoặc số tiền chậm đóng:
Trường hợp chậm lập danh sách người tham gia BHYT: Nếu doanh nghiệp không lập danh sách hoặc lập không đầy đủ số người tham gia BHYT trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày hết hạn, nhưng chưa đến mức bị coi là trốn đóng, sẽ bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 35.000.000 đồng đối với cá nhân. Cụ thể:
- Vi phạm dưới 10 người lao động: Phạt từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng.
- Vi phạm từ 10 đến dưới 50 người lao động: Phạt từ 2.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng.
- Vi phạm từ 500 đến dưới 1.000 người lao động: Phạt từ 15.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng.
- Vi phạm từ 1.000 người lao động trở lên: Phạt từ 25.000.000 đồng đến 35.000.000 đồng.
Trường hợp chưa đóng hoặc đóng chưa đủ số tiền BHYT (sau thời điểm chậm nhất theo quy định): Mức phạt sẽ phụ thuộc vào giá trị số tiền vi phạm, dao động từ 500.000 đồng đến tối đa 35.000.000 đồng,. Điển hình, nếu mức vi phạm có giá trị từ 160.000.000 đồng trở lên, mức phạt sẽ là từ 25.000.000 đồng đến 35.000.000 đồng.
Lưu ý quan trọng: Theo nguyên tắc xử phạt, mức phạt tiền nêu trên là mức phạt áp dụng đối với cá nhân vi phạm. Đối với cùng một hành vi vi phạm hành chính, mức phạt tiền đối với tổ chức (doanh nghiệp) sẽ bằng 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân,. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chậm đóng BHYT có thể bị phạt hành chính lên tới 70.000.000 đồng cho hành vi này.
Ranh giới trốn đóng BHYT: Nguy cơ đối mặt với mức phạt cá nhân lên tới 70 triệu đồng
Trốn đóng BHYT là hành vi mang tính chất cố ý, gian dối nhằm trút bỏ hoàn toàn hoặc một phần nghĩa vụ đóng BHYT. Đây là hành vi bị cơ quan chức năng giám sát và xử lý gắt gao nhất.
Căn cứ Điều 82 Nghị định 90/2026/NĐ-CP, đối với hành vi trốn đóng BHYT nhưng tính chất, mức độ vi phạm chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người sử dụng lao động sẽ bị xử phạt tiền rất nặng theo các nhóm hành vi sau:
Nhóm hành vi không lập danh sách người tham gia BHYT quá 60 ngày: Khi doanh nghiệp cố tình không lập danh sách hoặc lập không đầy đủ số người phải tham gia BHYT sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định, mức phạt được xác định như sau:
- Trốn đóng dưới 10 người lao động: Phạt từ 2.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng,.
- Trốn đóng từ 100 đến dưới 500 người lao động: Phạt từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng.
- Trốn đóng từ 500 đến dưới 1.000 người lao động: Phạt từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.
- Đặc biệt, nếu trốn đóng từ 1.000 người lao động trở lên: Cá nhân vi phạm sẽ phải đối mặt với mức phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng. (Nếu chủ thể vi phạm là pháp nhân/doanh nghiệp, số tiền phạt thực tế có thể lên đến 140.000.000 đồng do áp dụng nguyên tắc phạt gấp đôi đối với tổ chức),.
Nhóm hành vi gian lận mức lương đóng BHYT: Nhiều công ty có chiêu trò đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHYT thấp hơn so với tiền lương thực tế của người lao động nhằm giảm số tiền phải nộp. Nếu thực hiện hành vi này, hoặc không đóng số tiền đã đăng ký sau 60 ngày (đã được đôn đốc), người vi phạm sẽ bị phạt dựa trên số tiền trốn đóng. Mức phạt cao nhất áp dụng cho cá nhân có thể lên đến từ 35.000.000 đồng đến 45.000.000 đồng nếu giá trị số tiền vi phạm từ 160.000.000 đồng trở lên,.
Chịu phạt tiền chưa đủ, doanh nghiệp bắt buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả khắt khe
Một quan điểm sai lầm phổ biến của các chủ doanh nghiệp là cho rằng “chỉ cần nộp phạt hành chính là xong”. Pháp luật quy định rất rõ, ngoài việc nộp phạt tiền, người vi phạm bắt buộc phải thực hiện chuỗi các biện pháp khắc phục hậu quả khắt khe nhằm khôi phục lại quyền lợi cho người lao động và Quỹ BHYT.
Theo khoản 3 Điều 81 và khoản 4 Điều 82 Nghị định 90/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp vi phạm buộc phải thực hiện:
- Truy nộp toàn bộ số tiền gốc: Buộc phải đóng đủ số tiền chưa đóng, đóng chưa đầy đủ hoặc số tiền trốn đóng vào Quỹ BHYT,.
- Phạt lãi suất chậm nộp: Buộc nộp khoản tiền lãi của số tiền chậm đóng/trốn đóng theo mức 0,03%/ngày tính trên số tiền chưa đóng, tương ứng với thời gian vi phạm theo quy định của pháp luật,. Khoản tiền lãi này sẽ dội lên một con số khổng lồ nếu doanh nghiệp chây ì nhiều năm.
- Bồi thường trực tiếp cho người lao động: Buộc hoàn trả toàn bộ số tiền mà đối tượng tham gia BHYT bị thiệt hại (ví dụ: người lao động bị ốm đau phải tự bỏ tiền túi đi khám chữa bệnh do thẻ BHYT bị công ty cắt/chưa đóng). Trường hợp không hoàn trả được cho đối tượng thì phải nộp vào ngân sách nhà nước,.
- Nộp lại số lợi bất hợp pháp: Buộc nộp số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm vào tài khoản thu của quỹ BHYT,.
Ranh giới tội phạm: Trốn đóng BHYT hoàn toàn có thể bị khởi tố hình sự
Khi hành vi trốn đóng BHYT chạm đến các ngưỡng quy định về số tiền, số lượng người lao động hoặc tái phạm có hệ thống, ranh giới xử phạt hành chính sẽ bị phá vỡ. Lúc này, cơ quan Công an sẽ tiến hành khởi tố vụ án hình sự theo Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) về Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động.
4.1. Đối với cá nhân (Người đại diện theo pháp luật, Giám đốc, Kế toán trưởng): Cá nhân có nghĩa vụ đóng BHYT mà dùng thủ đoạn gian dối hoặc thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ từ 06 tháng trở lên, đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm, sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu:
- Trốn đóng số tiền từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng; hoặc trốn đóng cho từ 10 người đến dưới 50 người lao động: Bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm,.
- Nếu phạm tội 02 lần trở lên, hoặc trốn đóng số tiền từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng, hoặc trốn đóng cho 50 đến dưới 200 người lao động: Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
- Trường hợp đặc biệt nghiêm trọng (Trốn đóng 1 tỷ đồng trở lên hoặc cho 200 người lao động trở lên): Cá nhân có thể đối mặt với bản án từ 02 năm đến 07 năm tù giam,.
Bên cạnh đó, cá nhân phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
4.2. Đối với Pháp nhân thương mại (Công ty/Doanh nghiệp): Bộ luật Hình sự 2015 là Bộ luật đầu tiên quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Theo khoản 5 Điều 216, nếu công ty phạm tội trốn đóng BHYT:
- Sẽ bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng lên đến 3.000.000.000 đồng tùy thuộc vào mức độ, số tiền và quy mô trốn đóng,.
Lời kết và khuyến nghị cho doanh nghiệp
Tiền đóng BHYT không chỉ là nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp đối với Nhà nước mà còn là quỹ dự phòng sức khỏe thiết yếu, là quyền lợi hợp pháp, chính đáng của người lao động đã được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt.
Việc chậm đóng, trốn đóng BHYT để giải quyết bài toán dòng tiền ngắn hạn là một bước đi cực kỳ rủi ro. Các chế tài hiện hành từ Nghị định 90/2026/NĐ-CP với mức phạt hành chính cá nhân lên tới 70 triệu đồng (tổ chức lên tới 140 triệu đồng),, cộng thêm phần tiền lãi phạt 0,03%/ngày chắc chắn sẽ lớn hơn rất nhiều so với số tiền doanh nghiệp cố tình giữ lại. Hậu quả tồi tệ nhất là việc bị truy tố hình sự với các bản án phạt tù dành cho ban lãnh đạo theo Điều 216 Bộ luật Hình sự,.
Do đó, các doanh nghiệp, người sử dụng lao động cần rà soát lại hệ thống thang bảng lương, tình hình đóng bảo hiểm của nhân sự và chủ động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trích nộp BHYT, BHXH hàng tháng đúng thời hạn. Trong trường hợp công ty gặp khó khăn về tài chính, cần ưu tiên phân bổ ngân sách để đóng bảo hiểm, tuyệt đối không xâm phạm vào khoản tiền đã khấu trừ từ lương của người lao động để tránh vướng vào vòng lao lý.
Bài viết có sự tham khảo từ: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Vi-pham-hanh-chinh/Nghi-dinh-90-2026-ND-CP-xu-phat-vi-pham-hanh-chinh-trong-linh-vuc-y-te-639959.aspx
Tham khảo thêm bài viết của chúng tôi: https://htllaw.com.vn/dang-ky-doanh-nghiep-khoi-nghiep-sang-tao-2026
