Làn sóng khởi nghiệp sáng tạo (Startup) đang phát triển mạnh mẽ, mang đến những giải pháp công nghệ và mô hình kinh doanh đột phá. Tuy nhiên, hành trình từ một ý tưởng trên giấy đến một pháp nhân chính thức đòi hỏi các nhà sáng lập (Founder) phải nắm vững các quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi của mình, cũng như tạo cơ sở minh bạch để thu hút các quỹ đầu tư.
(Lưu ý của người viết: Thuật ngữ chuyên biệt “doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo” cùng các chính sách hỗ trợ vốn, thuế cho đối tượng này được quy định cụ thể tại Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017. Thông tin này nằm ngoài phạm vi các nguồn tài liệu được cung cấp, bạn có thể kiểm chứng thêm độc lập. Tuy nhiên, mọi nền tảng pháp lý để thành lập, tổ chức và vận hành doanh nghiệp này đều phải tuân thủ nghiêm ngặt theo Luật Doanh nghiệp 2020 được phân tích dưới đây).
Bài viết này sẽ phân tích chi tiết quy trình, hồ sơ và những lưu ý mang tính “sống còn” khi đăng ký thành lập doanh nghiệp dành riêng cho các dự án khởi nghiệp sáng tạo dựa trên Luật Doanh nghiệp 2020 hiện hành.
Bản chất pháp lý của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo
Dưới góc độ Luật Doanh nghiệp 2020, không có một loại hình pháp lý nào mang tên độc lập là “Công ty khởi nghiệp sáng tạo”. Bản chất đây vẫn là một tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh.
Pháp luật trao cho các nhà sáng lập quyền tự do kinh doanh trong những ngành, nghề mà luật không cấm. Đặc biệt, đối với các Startup, pháp luật bảo vệ quyền chủ động ứng dụng khoa học và công nghệ để nâng cao hiệu quả kinh doanh, khả năng cạnh tranh; đồng thời các Startup được pháp luật bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các sáng chế, phần mềm, mô hình của mình.
Ai có quyền thành lập Startup? Mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam, ngoại trừ các nhóm đối tượng bị pháp luật cấm. Cụ thể, nếu bạn đang là cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp trong Quân đội hoặc Công an; hoặc cán bộ lãnh đạo quản lý trong doanh nghiệp nhà nước thì bạn sẽ không có quyền đứng tên thành lập và quản lý doanh nghiệp khởi nghiệp.
Bài toán đầu tiên: Lựa chọn loại hình doanh nghiệp cho doanh nghiệp
Luật Doanh nghiệp 2020 quy định về việc thành lập nhiều loại hình doanh nghiệp khác nhau. Tuy nhiên, đối với đặc thù của khởi nghiệp sáng tạo là cần linh hoạt chia sẻ quyền sở hữu và gọi vốn từ các nhà đầu tư thiên thần hoặc quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital), các nhà sáng lập thường đứng trước hai sự lựa chọn tối ưu sau:
Công ty Trách nhiệm hữu hạn (TNHH) hai thành viên trở lên:
- Đặc điểm: Là doanh nghiệp có từ 02 đến 50 thành viên tham gia. Thành viên chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã cam kết góp.
- Ưu điểm: Cơ cấu tổ chức chặt chẽ, người sáng lập dễ dàng kiểm soát việc thay đổi thành viên do phần vốn góp chỉ được chuyển nhượng theo những quy định khắt khe của pháp luật.
- Nhược điểm đối với Startup: Hạn chế lớn nhất là công ty TNHH hai thành viên trở lên không được phát hành cổ phần (trừ trường hợp để chuyển đổi thành công ty cổ phần). Điều này gây khó khăn khi Startup muốn chia nhỏ cổ phần để phát hành cho nhân viên (ESOP) hoặc gọi vốn linh hoạt từ công chúng.
Công ty Cổ phần (Lựa chọn phổ biến nhất của các Startup tỷ đô):
- Đặc điểm: Vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; số lượng cổ đông tối thiểu là 03 và hoàn toàn không hạn chế số lượng tối đa. Cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác.
- Ưu điểm vượt trội: Công ty cổ phần có quyền phát hành cổ phần, trái phiếu và các loại chứng khoán khác của công ty. Khả năng huy động vốn của công ty cổ phần là vô hạn, cho phép các Founder dễ dàng bán cổ phần cho các quỹ đầu tư ở các vòng gọi vốn (Series A, B, C…) mà không bị giới hạn số lượng nhà đầu tư tham gia.
Tài sản góp vốn và rủi ro định giá ý tưởng, công nghệ
Khác với các doanh nghiệp thương mại truyền thống thường góp vốn bằng tiền mặt, các nhà sáng lập Startup thường khởi đầu với nguồn vốn eo hẹp nhưng lại nắm trong tay tài sản vô hình cực kỳ giá trị: Đó là chất xám, ý tưởng, công nghệ, phần mềm hoặc bí quyết kỹ thuật.
Pháp luật quy định rất cởi mở về vấn đề này. Theo đó, tài sản góp vốn không chỉ là Đồng Việt Nam, ngoại tệ, vàng, quyền sử dụng đất, mà còn bao gồm quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và các tài sản khác có thể định giá được bằng Đồng Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ cá nhân, tổ chức là chủ sở hữu hợp pháp đối với các tài sản này (ví dụ: đã đăng ký bản quyền tác giả, bằng sáng chế) mới có quyền sử dụng tài sản đó để góp vốn.
Nguyên tắc định giá tài sản trí tuệ: Tài sản góp vốn không phải là Đồng Việt Nam phải được các thành viên, cổ đông sáng lập hoặc tổ chức thẩm định giá tiến hành định giá và thể hiện thành Đồng Việt Nam. Việc định giá khi thành lập doanh nghiệp được thực hiện theo nguyên tắc đồng thuận hoặc thuê tổ chức chuyên nghiệp.
Rủi ro pháp lý cần tránh: Nhiều Founder thường có xu hướng “thổi phồng” định giá phần mềm hoặc công nghệ của mình lên hàng chục tỷ đồng để đổi lấy tỷ lệ sở hữu cao trong công ty. Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp quy định ranh giới trách nhiệm rất rõ: Trường hợp tài sản góp vốn được định giá cao hơn so với giá trị thực tế tại thời điểm góp vốn, các cổ đông sáng lập phải cùng liên đới góp thêm bằng số tiền chênh lệch đó, đồng thời liên đới chịu trách nhiệm bồi thường đối với thiệt hại do cố ý định giá khống.
Thời hạn góp vốn: Dù chọn loại hình nào, chủ sở hữu, thành viên hoặc cổ đông đều bắt buộc phải thanh toán đủ phần vốn góp đã cam kết trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Việc không góp đủ vốn đúng hạn sẽ dẫn đến việc phải điều chỉnh giảm vốn điều lệ và chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.
Những lưu ý khi đặt tên và chọn trụ sở cho Startup
Về tên doanh nghiệp: Startup thường muốn một cái tên ấn tượng, mang tính hội nhập. Theo quy định, tên tiếng Việt của doanh nghiệp bao gồm hai thành tố: Loại hình doanh nghiệp (Công ty TNHH/Công ty cổ phần) và Tên riêng. Tên riêng được viết bằng các chữ cái trong bảng chữ cái tiếng Việt, các chữ F, J, Z, W, chữ số và ký hiệu.
Tuyệt đối cấm việc đặt tên trùng hoặc tên gây nhầm lẫn với tên của doanh nghiệp đã đăng ký trên toàn quốc. Tên gây nhầm lẫn bao gồm cả việc đọc giống nhau, viết tắt giống nhau, hoặc tên bằng tiếng nước ngoài trùng nhau. Do đó, trước khi chốt tên thương hiệu, các Founder phải tra cứu kỹ lưỡng trên hệ thống quốc gia.
Về trụ sở chính: Trụ sở chính của doanh nghiệp đặt trên lãnh thổ Việt Nam, là địa chỉ liên lạc của doanh nghiệp và được xác định rõ ràng theo địa giới đơn vị hành chính; có số điện thoại, thư điện tử. Startup không được đặt trụ sở tại căn hộ chung cư dùng để ở (theo quy định của pháp luật về nhà ở).
Trình tự, hồ sơ đăng ký thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp
Để khai sinh hợp pháp một doanh nghiệp, các nhà sáng lập cần chuẩn bị bộ hồ sơ nộp lên Cơ quan đăng ký kinh doanh.
Thành phần hồ sơ (Đối với Công ty Cổ phần / TNHH):
- Giấy đề nghị đăng ký doanh nghiệp.
- Điều lệ công ty (Đây là bản hiến pháp của Startup, quy định luật chơi giữa các Founder và nhà đầu tư).
- Danh sách thành viên (đối với công ty TNHH) hoặc Danh sách cổ đông sáng lập (đối với công ty cổ phần).
- Bản sao giấy tờ pháp lý của cá nhân (Thẻ Căn cước, CMND, Hộ chiếu) đối với người sáng lập. Nếu có nhà đầu tư là tổ chức nước ngoài (như quỹ đầu tư), bản sao giấy tờ pháp lý của tổ chức đó phải được hợp pháp hóa lãnh sự.
Phương thức nộp hồ sơ: Với sự phát triển của công nghệ, hiện nay người thành lập doanh nghiệp không bắt buộc phải mang hồ sơ giấy lên trực tiếp cơ quan nhà nước. Bạn có quyền nộp hồ sơ đăng ký doanh nghiệp qua mạng thông tin điện tử tại Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Hồ sơ điện tử này có giá trị pháp lý hoàn toàn tương đương với hồ sơ bản giấy.
Cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp: Doanh nghiệp của bạn sẽ chính thức được cấp Giấy chứng nhận khi đáp ứng đủ các điều kiện: Ngành nghề không bị cấm; tên doanh nghiệp đặt đúng quy định; hồ sơ hợp lệ và nộp đủ lệ phí.
Khi được cấp Giấy chứng nhận, doanh nghiệp sẽ nhận được một Mã số doanh nghiệp duy nhất, không cấp lại cho bất kỳ ai. Mã số này vừa là mã số thuế, vừa dùng để thực hiện mọi thủ tục hành chính, pháp lý sau này.
Công bố thông tin sau khi thành lập – Bước bắt buộc không thể quên
Nhiều Founder sau khi cầm được Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp thường lao ngay vào phát triển sản phẩm mà quên mất một nghĩa vụ pháp lý quan trọng: Công bố thông tin.
Luật quy định, sau khi được cấp Giấy chứng nhận, doanh nghiệp bắt buộc phải thông báo công khai trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp trong thời hạn 30 ngày. Nội dung công bố bao gồm các thông tin trên Giấy chứng nhận, ngành nghề kinh doanh và danh sách cổ đông sáng lập. Việc trốn tránh hoặc chậm trễ thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin này có thể khiến Startup non trẻ bị xử phạt vi phạm hành chính.
Lời kết
Khởi nghiệp sáng tạo là một hành trình đầy rủi ro nhưng cũng vô cùng xứng đáng. Để đi được đường dài và sẵn sàng đón nhận những dòng vốn đầu tư trị giá hàng triệu đô la, bản thân cấu trúc pháp lý của Startup phải được xây dựng vững chắc ngay từ những viên gạch đầu tiên.
Từ việc cân nhắc chọn Công ty Cổ phần hay TNHH để tối ưu việc chia cổ phần, cho đến việc định giá chính xác tài sản trí tuệ góp vốn và soạn thảo Điều lệ công ty bảo vệ quyền lợi Founder, tất cả đều cần được thực hiện chặt chẽ theo các quy định của Luật Doanh nghiệp 2020. Việc chuẩn bị pháp lý chuyên nghiệp không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các chế tài xử phạt, mà còn là điểm cộng cực lớn trong mắt các Quỹ đầu tư mạo hiểm khi họ tiến hành thẩm định chuyên sâu (Due Diligence) trước khi rót vốn.
Bài viết có sự tham khảo từ: https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/tu-van-phap-luat/85103/doanh-nghiep-khoi-nghiep-sang-tao-la-gi-quy-dinh-ve-ho-tro-doanh-nghiep-khoi-nghiep-doi-moi-sang-tao
Tham khảo thêm bài viết của chúng tôi: https://htllaw.com.vn/viet-nam-bi-hoa-ky-theo-doi-cao-nhat-so-huu-tri-tue
