Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 vào ngày 30/11/2024 là một bước ngoặt mang tính lịch sử trong kỹ thuật lập pháp của Việt Nam. Trước đây, việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội được quy định “nằm ghép” tại Chương XII của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Tuy nhiên, từ ngày 01/01/2026 (thời điểm Luật mới có hiệu lực), toàn bộ Chương XII của Bộ luật Hình sự sẽ chính thức bị bãi bỏ. Thay vào đó, một đạo luật chuyên biệt, độc lập sẽ điều chỉnh toàn bộ từ thủ tục tố tụng, hình phạt cho đến thi hành án đối với người chưa thành niên.
SỰ CHUYỂN DỊCH TRIẾT LÝ LẬP PHÁP: TỪ “TRỪNG TRỊ” SANG “BẢO VỆ VÀ PHỤC HỒI”
Theo Bộ luật Hình sự (BLHS), mục đích của hình phạt bao gồm trừng trị, giáo dục và phòng ngừa. Mặc dù Điều 91 BLHS có nêu nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi chủ yếu nhằm giáo dục, nhưng trên thực tế, các em vẫn phải trải qua các thủ tục tố tụng hình sự gắt gao, chịu sự giam giữ và mang án tích nặng nề.
Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 ra đời đã bứt phá khỏi tư duy này. Triết lý xuyên suốt của đạo luật này là “Bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên” và “Ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng”.
Đây là tư duy tư pháp phục hồi (Restorative Justice) đạt chuẩn quốc tế. Hệ thống tố tụng giờ đây không chỉ nhìn nhận các em là “người phạm tội”, mà còn là những cá nhân đang phát triển, chưa hoàn thiện về nhân cách, cần được trao “cơ hội thứ hai” để sửa chữa lỗi lầm thay vì bị đẩy vào vòng xoáy lao lý.
XỬ LÝ CHUYỂN HƯỚNG: CHẾ ĐỊNH “VÀNG” THAY THẾ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ
Điểm sáng chói lọi nhất mà giới Luật sư chúng tôi đặc biệt quan tâm trong đạo luật này là chế định “Xử lý chuyển hướng”.
Theo BLHS cũ, các biện pháp như khiển trách, hòa giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã phường chỉ được áp dụng khi người dưới 18 tuổi được “Miễn trách nhiệm hình sự” (Điều 91, 92 BLHS). Phạm vi áp dụng rất hẹp.
Ngược lại, theo Điều 11 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, xử lý chuyển hướng là biện pháp được ưu tiên áp dụng trong tất cả các giai đoạn từ điều tra, truy tố đến xét xử. Việc áp dụng chế định này giúp các em không bị coi là có án tích, không bị kỳ thị. Luật quy định chi tiết tới 12 biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 36), bao gồm:
- Khiển trách.
- Xin lỗi bị hại.
- Bồi thường thiệt hại.
- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn.
- Quản thúc tại gia đình.
- Hạn chế khung giờ đi lại.
- Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới.
- Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới.
- Tham gia chương trình học tập, dạy nghề.
- Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.
- Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.
- Giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Khác biệt lớn nhất ở đây là cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng đồng thời nhiều biện pháp. Ví dụ: Một em phạm tội Cố ý gây thương tích có thể vừa bị buộc “Xin lỗi bị hại”, vừa “Bồi thường thiệt hại”, kèm theo “Tham gia tư vấn tâm lý kiểm soát hành vi bạo lực”. Điều này mang tính cá thể hóa rất cao, trị đúng “căn bệnh” dẫn đến hành vi phạm tội của từng em.
SỰ KHÁC BIỆT CĂN BẢN VỀ HỆ THỐNG HÌNH PHẠT: NHÂN ĐẠO VÀ KHOAN HỒNG HƠN
Với vai trò là người trực tiếp bào chữa, tôi nhận thấy Luật mới đã cắt giảm hình phạt một cách mạnh mẽ, tước bỏ những công cụ trừng phạt khắc nghiệt đối với trẻ em. Cụ thể:
- Thu hẹp triệt để các loại hình phạt
Theo quy định hiện hành của BLHS, người phạm tội có thể đối mặt với nhiều hình phạt chính và hình phạt bổ sung (cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm đi khỏi nơi cư trú, phạt tiền, tịch thu tài sản…),. Nhưng theo Điều 115 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, chỉ còn đúng 04 hình phạt được áp dụng: (1) Cảnh cáo; (2) Phạt tiền; (3) Cải tạo không giam giữ; (4) Tù có thời hạn.
- Đặc biệt, Điều 12 Luật mới tái khẳng định nguyên tắc hiến định: Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên,.
- Không áp dụng bất kỳ hình phạt bổ sung nào đối với người chưa thành niên,. Đây là điểm khác biệt mang ý nghĩa giải thoát rất lớn, giúp các em không bị tước đoạt các quyền dân sự cơ bản sau khi chấp hành án.
- Giảm mạnh mức trần của Hình phạt Tù có thời hạn
Đây là điểm mà các bậc phụ huynh và giới luật sư cần đặc biệt lưu tâm để bảo vệ quyền lợi cho con em mình. Khoản 1, Khoản 4 Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên đã hạ mức trần phạt tù xuống đáng kể so với BLHS,:
- Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi: Nếu tội danh theo BLHS quy định mức án Chung thân/Tử hình, mức án cao nhất nay không quá 15 năm tù (theo BLHS hiện tại là không quá 18 năm). Chỉ khi phạm 05 tội đặc biệt nghiêm trọng (Giết người, Hiếp dâm, Hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Cưỡng dâm người từ đủ 13-dưới 16 tuổi, Sản xuất trái phép chất ma túy) thì mức án mới là không quá 18 năm tù,.
- Đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: Nếu tội danh theo BLHS quy định Chung thân/Tử hình, mức án cao nhất nay không quá 09 năm tù (theo BLHS hiện tại là không quá 12 năm). Với 05 tội danh đặc biệt nghiêm trọng nêu trên, mức án mới là không quá 12 năm tù.
- Rút ngắn thời hạn Xóa án tích
Một hồ sơ “có vết” là cánh cửa đóng sập tương lai của một đứa trẻ. Thấu hiểu điều này, Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định: Án đã tuyên đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, hoặc người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội vô ý, tội ít/nghiêm trọng sẽ không bị tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm.
Về thời hạn xóa án tích (Điều 127), thời gian thử thách được rút ngắn tối đa chỉ còn 02 năm (đối với mức án trên 15 năm tù) và chỉ 03 tháng đối với các án phạt nhẹ, ngắn hơn rất nhiều so với quy định tại Điều 70 BLHS.
CẢI CÁCH ĐỘT PHÁ TRONG THỦ TỤC TỐ TỤNG VÀ THI HÀNH ÁN
Là một Luật sư tham gia tố tụng 10 năm kinh nghiệm, tôi từng chứng kiến nhiều vụ án mà sự cứng nhắc của thủ tục tố tụng đã gây tổn thương tâm lý thứ cấp cho các bị can nhí. Luật mới đã giải quyết triệt để vấn đề này:
- Đẩy nhanh tiến độ và hạn chế áp giải, giam giữ
- Rút ngắn thời hạn tố tụng: Thời hạn điều tra, truy tố, chuẩn bị xét xử sơ thẩm và phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên không được quá 1/2 (một phần hai) thời hạn thông thường theo Bộ luật Tố tụng hình sự,. Điều này giúp các em sớm thoát khỏi áp lực của việc mang thân phận bị can, bị cáo kéo dài.
- Không còng tay, áp giải: Trừ trường hợp chống đối hoặc trốn chạy, pháp luật nghiêm cấm việc còng tay, áp dụng biện pháp mang tính cưỡng chế khi áp giải, dẫn giải các em,.
- Giới hạn thời gian Lấy lời khai, Hỏi cung
Điều 144 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định rất chặt chẽ: Việc hỏi cung, lấy lời khai không quá 02 lần/ngày, mỗi lần không quá 02 giờ,. Tuyệt đối không hỏi cung vào ban đêm (trừ trường hợp bắt khẩn cấp, truy bắt kẻ bỏ trốn),. Quy định này xóa bỏ tình trạng hỏi cung “marathon” gây suy kiệt tinh thần ở BLHS/BLTTHS cũ.
- Thiết chế “Người làm công tác xã hội” và “Phòng xử án thân thiện”
- Luật mới bắt buộc phải có sự tham gia của Người làm công tác xã hội (Social Worker) để lập “Báo cáo điều tra xã hội”, đánh giá toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình làm cơ sở để Tòa án quyết định hình phạt hoặc xử lý chuyển hướng,,.
- Mô hình xét xử: Không còn hình ảnh chiếc bục cao uy quyền của Thẩm phán. Tòa án sẽ xét xử tại phòng xử án thân thiện, nơi Thẩm phán, Kiểm sát viên và bị cáo ngồi trên cùng một mặt phẳng,. Thẩm phán chỉ mặc trang phục hành chính Tòa án, Kiểm sát viên không mặc trang phục ngành,. Bị cáo nhí được ngồi cạnh người bào chữa (Luật sư) và người đại diện (Cha mẹ),.
BẢO VỆ TỐI ĐA BỊ HẠI VÀ NGƯỜI LÀM CHỨNG LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN
Không chỉ bảo vệ người phạm tội, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 còn lấp đầy khoảng trống của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành bằng các quy định bảo vệ bị hại và người làm chứng dưới 18 tuổi:
- Bảo mật thông tin tuyệt đối: Cấm tiết lộ hình ảnh, tên tuổi, nơi cư trú, trường học của nạn nhân/nhân chứng,. Thẩm phán khi tuyên án cũng không được đọc các thông tin này,.
- Hạn chế tiếp xúc với bị cáo: Tòa án phải bố trí phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách, sử dụng màn che, thiết bị điện tử để tránh việc nạn nhân phải đối mặt trực tiếp với kẻ thủ ác, đặc biệt là trong các vụ án xâm hại tình dục,,,. Việc đối chất cũng bị hạn chế tối đa,.
LỜI KẾT
Kính thưa quý độc giả, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không phải là sự dung túng cho tội ác của giới trẻ. Bản chất sâu xa của đạo luật này là sự dịch chuyển nhận thức pháp lý: Cứu vớt một con người quan trọng hơn là trừng phạt một tội phạm. Bằng việc thiết lập hệ thống xử lý chuyển hướng chuyên nghiệp, giới hạn hình phạt tù giam và tạo ra môi trường tố tụng thân thiện, Nhà nước ta đang trao cho các em chiếc chìa khóa để tự mở lại cánh cửa cuộc đời mình.
Tuy nhiên, với tư cách là những Luật sư hành nghề thực tiễn, chúng tôi hiểu rằng để áp dụng thành công các tình tiết có lợi, các biện pháp xử lý chuyển hướng hay xin giảm án theo luật mới này, đòi hỏi sự tham gia của những người Bào chữa có am hiểu sâu sắc về thủ tục, sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình – Luật sư – Cơ quan tiến hành tố tụng và Người làm công tác xã hội.
Nếu quý vị có người thân, con em không may vướng vào vòng lao lý, việc liên hệ sớm với các Tổ chức hành nghề Luật sư chuyên nghiệp là giải pháp tối ưu nhất để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đảm bảo các em được hưởng trọn vẹn chính sách nhân đạo mà Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 mang lại.
(Bài viết mang tính chất nghiên cứu, bình luận pháp luật, dựa trên dữ liệu Luật số 59/2024/QH15 và Bộ luật Hình sự VBHN số 135/2025/VBHN-VPQH).
Bài viết có sự tham khảo từ: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Bo-may-hanh-chinh/Luat-Tu-phap-nguoi-chua-thanh-nien-2024-so-59-2024-QH15-606865.aspx
Tham khảo thêm bài viết của chúng tôi: https://htllaw.com.vn/thong-bao-tap-trung-kinh-te-bi-xu-phat-ra-sao
