Bước vào giai đoạn phát triển mới, định hướng xây dựng đất nước không chỉ dừng lại ở các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô mà đang chuyển dịch mạnh mẽ về nền tảng cơ sở – nơi trực tiếp gắn liền với đời sống hàng ngày của người dân. Gần đây, chủ trương xây dựng “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới lập sách và các chuyên gia pháp lý.
Theo gợi ý của Tổng Bí thư Tô Lâm vào ngày 30/3 và ngày 4/5/2026, Hà Nội dự kiến sẽ đi đầu trong việc thí điểm mô hình này. Dưới góc nhìn pháp lý và quản trị nhà nước, đây không chỉ là một sự thay đổi về tên gọi mà là một cuộc cách mạng về thể chế, đòi hỏi sự chuyển dịch từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị cộng đồng”. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết bản chất, các giá trị cốt lõi và những rủi ro, thách thức pháp lý cần giải quyết khi hiện thực hóa mô hình này.
1. Bản chất pháp lý của mô hình: Cộng đồng hiện đại, pháp quyền
Một trong những rào cản lớn nhất khi tiếp cận khái niệm “xã phường xã hội chủ nghĩa” là tâm lý e ngại về sự quay trở lại của thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đã khẳng định rõ ràng: Mô hình hiện nay tuyệt đối không phải quay về cơ chế bình quân, bao cấp hay cách thức quản lý theo kiểu cũ.
Bản chất pháp lý và hành chính của mô hình này là hướng tới việc xây dựng những cộng đồng cơ sở văn minh, hiện đại, có năng lực tự quản và thích ứng với thời đại số. GS Thắng đã phác họa mô hình này dựa trên 10 giá trị cốt lõi: dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, mở, nhân văn, phát triển và hạnh phúc.
Dưới góc độ pháp lý, hai yếu tố “dân chủ” và “pháp quyền” đóng vai trò là trụ cột song hành:
- Về Dân chủ: Dân chủ được xác định là nền tảng để thiết lập niềm tin xã hội và sức mạnh cộng đồng tại cơ sở. Điều này đòi hỏi pháp luật (đặc biệt là Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở) phải được thực thi một cách thực chất. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể trực tiếp tham gia tổ chức, thực thi và kiểm chứng tính hiệu quả của mô hình.
- Về Pháp quyền: Pháp quyền ở cấp cơ sở không chỉ đơn thuần là việc bảo đảm hiệu lực quản lý của cơ quan hành chính nhà nước (UBND cấp xã), mà quan trọng hơn là điều kiện cốt lõi để củng cố công bằng xã hội, bảo vệ vững chắc quyền con người và quyền công dân. Một xã phường XHCN phải là một “vùng xanh” về pháp lý, nơi người dân cảm thấy yên tâm, tin cậy và được pháp luật bảo vệ tuyệt đối trong mọi mặt của đời sống hằng ngày.
2. Sự chuyển dịch mô hình: Từ “Quản lý hành chính” sang “Quản trị cộng đồng”
Khía cạnh pháp lý đáng chú ý nhất của mô hình này là xu hướng chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị cộng đồng hiện đại, lấy người dân và chất lượng cuộc sống làm trung tâm.
Trong hệ thống pháp luật hiện hành (Luật Tổ chức chính quyền địa phương), cơ quan nhà nước cấp xã hoạt động mang tính mệnh lệnh – phục tùng. Tuy nhiên, quản trị cộng đồng (Community Governance) lại đòi hỏi sự tương tác đa chiều. Các kinh nghiệm quốc tế như mô hình đô thị thông minh gắn với dịch vụ công số của Singapore, hay mô hình cộng đồng tự quản địa phương trong bối cảnh già hóa dân số của Nhật Bản là những ví dụ điển hình được mang ra tham chiếu.
Vấn đề pháp lý đặt ra: Để thực hiện được sự chuyển dịch này, chúng ta cần trao quyền nhiều hơn cho các thiết chế tự quản của cộng đồng dân cư. Người dân và chính quyền phải vận hành theo cơ chế đối tác. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải sớm thể chế hóa các quy định để tạo dư địa pháp lý cho sự sáng tạo và linh hoạt của từng địa phương, đồng thời đảm bảo khả năng tự phát triển bằng chính năng lực nội sinh của cộng đồng có sự hỗ trợ của Nhà nước.
3. Khung pháp lý trong quản trị cơ sở
Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, xã phường XHCN phải là một mô hình phát triển có trách nhiệm với môi trường, sử dụng tài nguyên hiệu quả và tạo ra không gian sống chất lượng cao. Đồng thời, cộng đồng này phải ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) vào quản trị và phát triển xã hội.
Tuy nhiên, khi “Số hóa” toàn diện cấp xã phường, chúng ta sẽ phải đối mặt với bài toán pháp lý về Bảo vệ dữ liệu cá nhân và An ninh mạng. Việc thu thập dữ liệu công dân để phục vụ cho các dịch vụ đô thị thông minh cần phải tuân thủ nghiêm ngặt hành lang pháp lý (như Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân). Quản trị số chỉ thành công khi quyền riêng tư của người dân được bảo mật, tránh tình trạng lạm dụng dữ liệu hoặc rò rỉ thông tin cá nhân tại cơ sở.
4. Phân định ranh giới pháp lý với mô hình “Nông thôn mới” và “Đô thị văn minh”
Một thách thức lớn trong việc lập quy và soạn thảo chính sách là làm sao để mô hình “Xã phường XHCN” không bị trùng lặp với các tiêu chuẩn của “Nông thôn mới” hay “Đô thị văn minh” đã được pháp luật quy định từ trước.
Theo PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cần phải phân biệt rõ ràng hệ thống tiêu chí của xã phường XHCN với các mô hình hiện tại. Nếu như Nông thôn mới hay Đô thị văn minh tập trung mạnh vào hạ tầng cơ sở (điện, đường, trường, trạm) và nếp sống, thì xã phường XHCN mang tính bao trùm hơn.
Nó bám sát vào 8 đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội, với mục tiêu tối thượng là “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Trong giai đoạn quá độ hiện nay, mục tiêu cụ thể là hình thành một tầng lớp trung lưu đông đảo và nâng dần chất lượng sống của người dân. Để không tạo ra sự phân mảng và cát cứ pháp lý, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đề xuất cần sớm ban hành một khung tiêu chí chung trên phạm vi toàn quốc, tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và triển khai một cách tự phát, khác nhau.
Bên cạnh đó, mô hình này không thể tồn tại một cách biệt lập, cắt khúc. Pháp luật phải tạo ra một hệ sinh thái vận hành đồng bộ, đặt xã phường đó trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế của toàn tỉnh, thành phố và cả nước.
5. Lộ trình thí điểm và những thách thức pháp lý thực tiễn
Bất kỳ một chính sách vĩ mô nào cũng cần được kiểm chứng qua thực tiễn. PGS.TS Đoàn Minh Huấn nhận định, mô hình xã phường XHCN không thể áp đặt đồng loạt trên toàn quốc ngay lập tức, mà phải trải qua lộ trình: từ thí điểm đến nhân rộng. Việc chọn cấp xã/phường để thí điểm là phương pháp tối ưu nhất, bởi đây là cấp hành chính gần dân nhất, là nơi trực tiếp đo lường và kiểm chứng độ trễ, tính khả thi của mọi chủ trương, chính sách pháp luật.
Việc thí điểm cũng cần phải tôn trọng sự đa dạng, phù hợp với các điều kiện phát triển chênh lệch giữa đô thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi, cũng như đặc thù về văn hóa, dân tộc của từng địa phương. Đặc biệt, không nên mang tâm lý cầu toàn trong thời kỳ quá độ, mà cần tiến những bước vững chắc.
Theo chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, Hà Nội cần lựa chọn hoặc xây dựng mới một phường/xã tiêu biểu để đầu tư đồng bộ về hạ tầng, trường học, bệnh viện, không gian công cộng và đô thị thông minh. Đáp lại, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết Thành phố dự kiến chọn 02 xã cạnh nhau với quy mô dân số lên tới khoảng 700.000 người để tiến hành thí điểm mô hình này. Tổng Bí thư cũng đã gợi ý một mô hình với quy mô dân số từ 500.000 đến 1 triệu người.
Dưới góc độ chuyên gia pháp lý, con số “700.000 đến 1 triệu dân” cho quy mô cấp “Xã/Phường” đặt ra những vấn đề pháp lý khổng lồ cần giải quyết:
- Vượt quá tiêu chuẩn đơn vị hành chính: Theo Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 (sửa đổi bởi Nghị quyết 27/2022/UBTVQH15) về tiêu chuẩn của đơn vị hành chính, một phường thuộc quận tại Hà Nội tiêu chuẩn dân số chỉ khoảng 15.000 người, cấp Quận là 150.000 người.
Một xã có quy mô lên tới 500.000 – 700.000 dân là tương đương với quy mô dân số của một Tỉnh hoặc một Thành phố trực thuộc Tỉnh hiện nay. Do đó, để thí điểm mô hình này, Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội chắc chắn sẽ phải ban hành các Nghị quyết đặc thù cho phép Hà Nội vượt rào các quy định pháp luật hiện hành về phân định địa giới hành chính và cơ cấu bộ máy quản lý.
- Quá tải bộ máy quản lý cấp cơ sở:
Cấp xã phường hiện nay được biên chế một lượng cán bộ, công chức rất mỏng. Nếu quản lý một “siêu xã/phường” lên tới 700.000 dân, bộ máy quản lý hành chính cấp cơ sở theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện tại sẽ bị vỡ trận. Điều này buộc mô hình thí điểm phải trao quyền “quản trị số” và “tự quản cộng đồng” cực kỳ mạnh mẽ, hoặc phải nâng cấp quyền hạn của chính quyền cơ sở khu vực thí điểm ngang tầm cấp Quận/Huyện.
- Huy động nguồn lực đầu tư:
Việc đầu tư đồng bộ hạ tầng (trường học, bệnh viện, đô thị thông minh) cho một cộng đồng hàng trăm ngàn dân đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ. Cơ sở pháp lý về đầu tư công (Luật Đầu tư công) và đối tác công tư (PPP) cần phải được vận dụng linh hoạt để thu hút nguồn vốn xã hội hóa, bởi ngân sách nhà nước không thể bao cấp toàn bộ cho mô hình này.
Lời kết
Xây dựng “Xã phường xã hội chủ nghĩa” là một chủ trương lớn, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng đưa các giá trị đích thực của chủ nghĩa xã hội vào sâu rễ trong đời sống cơ sở. Trọng tâm của mô hình là con người, nhằm khơi dậy khát vọng vươn lên, năng lực đổi mới sáng tạo, chăm lo an sinh xã hội và hỗ trợ người yếu thế.
Tuy nhiên, để ý tưởng này không chỉ nằm trên giấy, chúng ta cần một nỗ lực to lớn trong công tác lập pháp và hành pháp. Việc ban hành khung tiêu chí quốc gia, sửa đổi các quy định về tổ chức chính quyền địa phương để thích ứng với các “siêu phường/xã” trong tương lai, cũng như thiết lập cơ chế pháp lý vững chắc bảo vệ quyền tự quản và dữ liệu của cộng đồng sẽ là những bước đi quyết định.
Thành công của các mô hình thí điểm tại Hà Nội tới đây sẽ là cơ sở pháp lý và thực tiễn vô giá để Đảng và Nhà nước tiếp tục hoàn thiện, nhân rộng mô hình này trên quy mô toàn quốc.
Bài viết có sự tham khảo từ: https://vnexpress.net/xa-phuong-xhcn-la-cong-dong-hien-dai-khong-phai-bao-cap-5076769.html
Tham khảo thêm bài viết của chúng tôi: https://htllaw.com.vn/ha-noi-de-xuat-tang-biet-thu-cho-nhan-luc
