Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024) đánh dấu bước thay đổi quan trọng trong chính sách pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng tại Việt Nam. Trong đó, khái niệm “người tiêu dùng” – khái niệm trung tâm quyết định phạm vi điều chỉnh và đối tượng được bảo vệ của Luật – đã có nhiều điểm sửa đổi, bổ sung so với Luật năm 2010.
Bài viết phân tích khái niệm người tiêu dùng theo pháp luật một số quốc gia trên thế giới, từ đó đánh giá những điểm mới, những bất cập trong quy định tại Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện.
1. Khái niệm người tiêu dùng theo pháp luật một số quốc gia trên thế giới
1.1. Người tiêu dùng là ai? – Góc nhìn so sánh quốc tế
Trên thế giới, khái niệm người tiêu dùng (consumer) thường được xây dựng dựa trên ba tiêu chí cơ bản:
-
Tư cách chủ thể
-
Căn cứ phát sinh giao dịch tiêu dùng
-
Mục đích sử dụng hàng hóa, dịch vụ
Tuy nhiên, cách tiếp cận của các quốc gia không hoàn toàn thống nhất.
1.2. Về tư cách chủ thể của người tiêu dùng
Hiện nay tồn tại hai xu hướng lập pháp chính:
Thứ nhất, người tiêu dùng có thể là cá nhân hoặc tổ chức.
Cách tiếp cận này được ghi nhận tại pháp luật của một số quốc gia và vùng lãnh thổ như Đài Loan, Hàn Quốc, Ấn Độ. Theo đó, pháp luật không phân biệt người tiêu dùng là thể nhân hay pháp nhân, miễn là chủ thể đó sử dụng hàng hóa, dịch vụ vì mục đích tiêu dùng.
Thứ hai, người tiêu dùng chỉ là cá nhân.
Đây là xu hướng phổ biến tại Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Canada, Singapore, Philippines…. Các quốc gia này cho rằng chỉ cá nhân mới thực sự là bên yếu thế trong quan hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh, còn tổ chức thường có lợi thế về tài chính, thông tin và khả năng đàm phán.
Xu hướng này nhằm tránh việc can thiệp không cần thiết của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng vào các quan hệ bình đẳng giữa các chủ thể kinh doanh.
1.3. Về căn cứ phát sinh quan hệ tiêu dùng
Pháp luật các nước hiện nay ghi nhận ba cách tiếp cận:
-
Chỉ bảo vệ người trực tiếp ký kết hợp đồng tiêu dùng (cách tiếp cận hẹp – điển hình là Chỉ thị 1999/44/EC của EU).
-
Bảo vệ cả người mua và người sử dụng/thụ hưởng hàng hóa, dịch vụ (cách tiếp cận phổ biến, toàn diện hơn).
-
Bảo vệ cả người tiêu dùng tiềm năng – tức những người bị ảnh hưởng bởi hành vi tiếp thị, quảng cáo, quấy rối của thương nhân (điển hình là pháp luật Thái Lan).
1.4. Về mục đích sử dụng hàng hóa, dịch vụ
Hầu hết các quốc gia đều thống nhất rằng chỉ những giao dịch không vì mục đích thương mại, kinh doanh hoặc nghề nghiệp mới được coi là giao dịch tiêu dùng. Các giao dịch nhằm sinh lợi sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự, thương mại.
2. Khái niệm người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023
2.1. Quy định hiện hành
Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định:
“Người tiêu dùng là người mua, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức và không vì mục đích thương mại.”
So với Luật năm 2010, quy định này có nhiều điểm kế thừa nhưng cũng có những thay đổi đáng chú ý.
2.2. Về tư cách chủ thể – Mở rộng nhưng còn tranh luận
Luật năm 2023 tiếp tục xác định người tiêu dùng có thể là cá nhân, gia đình và tổ chức, đồng thời bổ sung chủ thể “cơ quan”.
Tuy nhiên, trên phương diện khoa học pháp lý, “cơ quan” vốn đã là một dạng của “tổ chức”, nên việc bổ sung này bị đánh giá là chưa thật sự cần thiết.
Đáng chú ý hơn, việc tiếp tục coi tổ chức là người tiêu dùng khiến pháp luật Việt Nam khác biệt với xu hướng phổ biến của thế giới, đồng thời làm dấy lên lo ngại rằng chính sách bảo vệ người tiêu dùng có thể bị dàn trải, kém hiệu quả, không tập trung vào nhóm thực sự yếu thế là cá nhân.
2.3. Về căn cứ phát sinh quan hệ tiêu dùng – Cách diễn đạt chưa rõ ràng
Luật sử dụng cụm từ “người mua, sử dụng” với dấu phẩy giữa hai động từ, dẫn đến hai cách hiểu:
-
Người tiêu dùng phải vừa mua vừa sử dụng hàng hóa, dịch vụ; hoặc
-
Chỉ cần mua hoặc sử dụng là đủ điều kiện.
Trên thực tế, cơ quan quản lý nhà nước đang áp dụng cách hiểu rộng, bao gồm:
-
Người mua;
-
Người sử dụng;
-
Người vừa mua vừa sử dụng.
Tuy nhiên, việc không quy định rõ trong luật có thể dẫn đến tranh chấp trong thực tiễn áp dụng, đặc biệt khi giải quyết khiếu nại, bồi thường thiệt hại.
Điểm tích cực của Luật năm 2023 là mở rộng phạm vi bảo vệ sang cả “sản phẩm”, không chỉ “hàng hóa, dịch vụ” như trước đây, qua đó tăng cường bảo vệ người sử dụng sản phẩm thử nghiệm, sản phẩm chưa lưu thông.
2.4. Về mục đích sử dụng – Vẫn còn khoảng trống pháp lý
Luật nhấn mạnh điều kiện “không vì mục đích thương mại”, song không giải thích rõ:
-
Thế nào là “mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của tổ chức”?
-
Làm sao phân biệt tiêu dùng và kinh doanh trong hoạt động của tổ chức?
Đây là điểm bất cập lớn, bởi trong thực tế, ranh giới giữa tiêu dùng và hoạt động phục vụ kinh doanh của tổ chức rất mờ nhạt, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất.
3. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Từ những phân tích trên, có thể đưa ra một số kiến nghị sau:
Thứ nhất, nên cân nhắc chỉ xác định người tiêu dùng là cá nhân, phù hợp với xu hướng lập pháp quốc tế và bản chất “bên yếu thế” của quan hệ tiêu dùng.
Thứ hai, cần xem xét bổ sung người tiêu dùng tiềm năng vào khái niệm người tiêu dùng, nhằm tăng cường bảo vệ trước các hành vi quấy rối, tiếp thị trái phép.
Thứ ba, nên sửa đổi cách diễn đạt thành “người mua hoặc người sử dụng” sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ để tránh cách hiểu khác nhau.
Thứ tư, cần có văn bản hướng dẫn chi tiết về “mục đích sinh hoạt, tiêu dùng”, đặc biệt là đối với tổ chức, nhằm bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất và hiệu quả.
Kết luận
Khái niệm người tiêu dùng trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã có những bước tiến nhất định trong việc mở rộng phạm vi bảo vệ. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính rõ ràng, thống nhất và hiệu quả trong thực tiễn áp dụng.
Nếu được điều chỉnh phù hợp với xu hướng quốc tế và thực tiễn Việt Nam, pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ thực sự trở thành công cụ pháp lý hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
Xem thêm: https://htllaw.com.vn/tai-san-bao-dam
